4 мая памёр Станіслаў Шушкевіч — палітык і першы намінальны кіраўнік Беларусі. Наш зямляк, які «забіў» СССР не ракетамі ці барыкадамі, але адным росчыркам асадкі.
Была такая спрэчка ў нас у школе на ўроку гісторыі: хто быў першым прэзідэнтам Беларусі? Некалькі чалавек даводзілі, што акурат Шушкевіч. Настаўніца стаяла на тым, што Шушкевіч быў кіраўніком Вярхоўнага Савета.
Хто такі кіраўнік ВС і за што ён адказвае, школьнікі яшчэ не разумелі. Роўна як і вялікая колькасць беларусаў. Гэты кейс пазней стаў падставай для маніпуляцый. На Шушкевіча спрабавалі «павесіць сабак» за праблемы пачатку 90-х: ад чэргаў па цукар да бандытызму. Куды больш улады меў Вячаслаў Кебіч, прэм’ер краіны ды прадстаўнік старога партыйнага лобі. Але яму чамусьці праблемы пачатку 90-х не закідаюць.
Шушкевіча часам параўноўваюць з Барысам Ельцыным. Абодва яны былі дзецьмі Саюза і ведалі ўсе яго хібы. Абодва верылі ў дэмакратыю і лічылі яе чароўным сродкам для перазагрузкі таталітарнага грамадства. Абодва не цураліся алкаголю, былі гасціннымі, людзьмі «шырокай душы». Абодва — палітыкі-цяжкавагавікі, здольныя на гістарычныя рашэнні. Нават знешне нечым падобныя.
З іншага боку, немагчыма сабе ўявіць, каб Шушкевіч аддаў загад расстрэльваць парламент ці ўводзіў войскі ў Чачню. Немагчыма ўявіць, каб Шушкевіч добраахвотна пакінуў па сабе пераемнікам цьмянага чалавека з рэваншысцкімі замашкамі. Немагчыма ўявіць сціплага Шушкевіча ў атачэнні банкіраў, у доме з залатымі карнізамі, сям’я якога ператвараецца ў клан…
Шушкевіч заўсёды быў «сваім сярод чужых, чужым сярод сваіх». Для старой наменклатуры ён быў нацыяналістам. Для пазнякоўцаў — камуністам і «агентам КДБ». Для Лукашэнкі — карупцыянерам. Для тых, хто настальгуе па СССР, — забойцам іх мары. Для праціўнікаў СССР — палітыкам, які не даціснуў. Для вайскоўцам — тым, хто раззброіў Беларусь. Для большасці насельніцтва — незразумела кім. Прывідам пачатку 90-х.
У 94-м за інтэлігента-Шушкевіча галасавалі тыя, хто лічыў Пазняка занадта радыкальным, Лукашэнку — папулістам, Кебіча — саўком. Па выніку такіх людзей аказалася 9.9% па выніках галасавання. У другі тур Шушкевіч не трапіў. Дэмакратыя апынулася той скрыняй Пандоры, якая выкінула багата сюрпрызаў і адсунула на дальнюю паліцу сваіх архітэктараў.
Пасля Шушкевіч чытаў лекцыі па ўсім свеце. Выступаў на форумах і канферэнцыях. Каментаваў нешта для СМІ. Напісаў кнігу ўспамінаў. Калі яе прэзентавалі ў Гродне ў сярэдзіне 2010-х, у зале аказалася фартэпіяна. Яшчэ перад пачаткам прэзентацыі, забыўшыся на ўсё і ўсіх, Станіслаў Станіслававіч сеў за інструмент і пачаў граць. Па зале з добрай акустыкай разлілася музыка. Падалося, што акурат там — сам-насам з сімфоніяй гукаў — ён адчуваў сябе камфортна.
Разам з тым, менавіта Станіслаў Шушкевіч — інтэлігентны, лагодны фізік — 8 снежня 1991-га, разам з Ельцыным і Леанідам Краўчуком у заснежанай Белавежскай пушчы падпісаў галоўны дакумент свайго жыцця. «Пагадненне аб стварэнні СНД» — фактычна, вырак Савецкаму Саюзу. «Белавежскі зубр» – мянушка, якая суправаджала Шушкевіча да смерці. Імперыю зла знішчылі не ракеты, але тры росчыркі асадкамі. Адзін з іх належаў нашаму земляку — Станіславу Станіслававічу Шушкевічу.
Светлая памяць!
