Самы стары гарадскі помнік у Гродне ўрачыста адкрылі 93 гады таму — 20 кастрычніка 1929 года. Дзякуючы гараджанам ён захаваўся і працягвае стаяць на адной з цэнтральных вуліц Гродна, хоць і не там, дзе быў першапачаткова. MOST расказвае гісторыю помніка і тое, як яго пераносілі.
Паставіць помнік Ажэшцы ў Гродне спрабавалі адразу пасля смерці пісьменніцы ў 1910 годзе, але тады царскія ўлады не далі на гэта дазвол. Да ідэі ўвекавечыць Ажэшку гараджане вярнуліся толькі пасля Першай сусветнай вайны. У пачатку 1920-х гадоў пачаўся збор грошай на помнік пісьменніцы, а ў 1923 годзе быў аб’яўлены конкурс. Перамог праект скульптара Рамуальда Зэрыха. Але ўсталяваць помнік у Гродне ўдалося толькі ў 1929 годзе. Яго ўрачыста адкрылі 93 гады таму, 20 кастрычніка 1929-га.
Вось фотаздымкі з адкрыцця помніка, якія знайшліся ў польскім Нацыянальным лічбавым архіве.
Гэта было вялікае свята для Гродна. На адкрыццё прыйшлі тысячы гродзенцаў: палякі, яўрэі, беларусы і іншыя. Былі і спецыяльныя госці: ваявода Караль Кірст, маршалак польскага сената Юльян Шыманскі, гродзенскі стараста Зыгмунт Рабачкевіч, віленскі ваявода Зыгмунт Бячковіч, пісьменнікі Юльян Тувім, Антоні Фердынанд Асяндоўскі і Зоф’я Налкоўска.
Урачыстасці ў гонар адкрыцця помніка пачаліся ў 11 гадзін з імшы ў Фарным касцёле, а 13:30 яны перамясціліся да тэатра. Спецыяльна ў дзень адкрыцця помніка ў тэатры быў пастаўлены спектакль па матывах рамана пісьменніцы «Над Нёманам». Позна ўвечары ў Каралеўскім замку адбыўся банкет.
Помнік Ажэшцы прастаяў каля тэатра 10 гадоў, пакуль у Гродна не ўвайшлі савецкія вайскоўцы. У 1939 годзе камуністы перайменавалі вуліцу Ажэшкі ў Ленінскую і спачатку хацелі прыбраць помнік польскай пісьменніцы з гарадскога парка. Але на лёс бюста паўплывала цэнтральная маскоўская газета «Правда», якая крытыкавала змену назвы вуліцы Ажэшкі ў Гродне. Камуністы падкрэслівалі яе сацыялістычныя погляды, паказваючы, што яна была папярэднікам камуністычных ідэй. Так помнік Ажэшцы застаўся каля тэатра да 1941 года. А пасля вайны вярнулася і назва вуліцы Ажэшкі.
Падчас нямецкай акупацыі помнік пісьменніцы новая ўлада загадала прыбраць. Па адной з версій, яго схавалі жыхары Гродна на каталіцкіх могілках, па іншай — выкінулі ў раку Гараднічанку.
Помнік пасля рэканструкцыі вярнулі ў 1949 годзе па рашэнні гарадскога Савета. Архітэктар Кліменка асабіста прасачыў, каб помнік адпавядаў разбуранаму арыгіналу. Аднак ён быў устаноўлены ў іншым месцы — на скрыжаванні вуліц Ажэшкі і Тэлеграфнай. На бакавых частках пастамента былі ўсталяваныя вазы для высадкі кветак, якія дэмантавалі ў пачатку XXI стагоддзя.
На мяжы 1960-х і 1970-х гадоў помнік Элізе Ажэшцы стаў месцам сустрэчы гродзенскіх хіпі. Тады яго называлі «каменнай матуляй».
Сёння помнік Ажэшцы разам з домам-музеем пісьменніцы — адна з самых папулярных турыстычных кропак Гродна.
Хто такая Эліза Ажэшка
Эліза Ажэшка — пісьменніца, публіцыстка, грамадская дзяячка. У 1905 годзе вылучалася на Нобелеўскую прэмію па літаратуры, але тады яе атрымаў Генрык Сянкевіч. У 1906 годзе ў гонар 40-годдзя яе літаратурнай дзейнасці быў выпушчаны памятны медаль
«Май сэрца як мага больш чыстае і аддавай як мага больш паслуг зямлі і людзям» — такі быў адзін з жыццёвых дэвізаў Ажэшкі. У памяці гродзенцаў Эліза Ажэшка засталася не толькі як пісьменніца, але і як мецэнатка, якая дапамагала людзям у нядолі. Калі ў Гродне ў 1885 годзе здарыўся страшэнны пажар і агонь знішчыў большую частку горада, пісьменніца ўзначаліла гарадскі камітэт па зборы сродкаў для дапамогі пагарэльцам. У 1910 годзе, калі Ажэшка памерла, тысячы гараджан выйшлі на вуліцы Гродна, каб правесці яе ў апошні шлях. Пахаваная Эліза Ажэшка ў Гродне на Фарных могілках.
