Беларусы жывуць у розных краінах па ўсяму свету, і калі да 2020 года пра дыяспары было мала што вядома, то зараз яны вядуць актыўную дзейнасць. Не выключэнне і Швецыя, дзе налічваецца каля 2-3 тысяч нашых суайчыннікаў.
Журналіст MOST прагуляўся па цэнтру Стакгольма з прадстаўніком беларускай дыяспары Паўлам Зяленіным, наведаў пратэсныя месцы, даведаўся, чым жывуць нашыя землякі і як беларусы Швецыі адабралі у Лукашэнкі 200 мільёнаў еўра, а таксама што такое «шведскі сацыялізм», чаму шведы ходзяць на чырвонае святло, і чым мы падобныя да гэтага скандынаўскага народа.
«Швецыя — жудасна бедная краіна». Пра сябе і шведскую гісторыю
Беларусы пачалі пераязджаць у Швецыю пасля распаду СССР. Але некаторым пашанцавала перабрацца туды яшчэ падчас «жалезнай заслоны». Напрыклад, маці знаёмай Паўла з’ехала ў 1970-я са шведам, які наведваў Беларусь, каб наладзіць вытворчасць знакамітай глыбоцкай згушчонкі.
— Я трапіў сюды як і большасць — па працы. Я скончыў кафедру біяфізікі, фармальна я кандыдат фізіка-матэматычных навук, але працую нейрафізіёлагам у Каралеўскім тэхналагічным інстытуце. Проста кажучы: я прафесійна капаю на мазгі і граю на нервах, — гаворыць Павел, сыходзячы з прыступак Каралеўскага драматычнага тэатра. На гэтым самым месцы ў снежні 2020-га Алесь Бяляцкі сустракаўся з беларусамі Стакгольма.
Шведская сталіца стаіць на выспах. На галоўным з іх — Gamla stan — размяшчаецца Стары горад з шыкоўным Каралеўскім палацам. Зусім побач — маленькая выспа, на якую ледзьве ўлазіць вялікі будынак парламента. Павел гаворыць, што гэтае месца перакрывае выхад да мора, што ў Сярэднявеччы было вельмі зручна для таго, каб браць плату з купцоў, якія везлі тавар.
— Швецыя ж на самой справе — жудасна бедная краіна. У прынцыпе, акрамя шахт, тут няма нічога. Гэта поўнач, глеба ніякая, есці няма чаго, у XIX стагоддзі тут быў страшны голад, калі ці то чвэрць, ці то траціна шведаў з’ехала за мяжу.
Але сёння Швецыя адна з самых багатых краін свету, дзе каралеўская ўлада спалучаецца з сапраўдным сацыялізмам, а безумоўная асабістая свабода — з разуменнем, што трэба лічыцца з рознымі меркаваннямі, каб дайсці да адзінай мэты. Павел лічыць, што Беларусь абавязкова стане, як Швецыя, бо нашыя краіны і народы вельмі падобныя.
— Тут 10 мільёнаў жыхароў, і ў Беларусі столькі ж. У Стакгольме каля 2 мільёнаў, і ў Мінску. Беларусы вельмі-вельмі спакойныя, і шведы такія ж. Швецыя — гэта Беларусь, дзе народ узяў уладу ў свае рукі, кантралюе свой урад і прымушае яго рабіць тое, што патрэбна народу.
«Праз некаторы час прыехала паліцыя». Пра мітынгі і шведскую свабоду
Павел вядзе да чарговага «беларускага» месца — менавіта тут адбыўся першы мітынг 10 жніўня 2020 года. Невялікая плошча Адольфа Густава (Gustav Adolfs torg) знаходзіцца проста перад будынкам Міністэрства замежных спраў. Перад уваходам стаяць флагштокі з блакітна-жоўтымі шведскімі вымпеламі, якія нагадваюць сцягі Украіны.
— 10 жніўня тут было спякотнае надвор’е. Нас сабралася чалавек 25-35. Помню, як праз некаторы час прыехала паліцыя. Супрацоўнік падыходзіць да нас і пытаецца: «Можа вам дапамога патрэбная? Вы ж толькі паболей вады піце, бо спёка вялікая. Калі якая дапамога спатрэбіцца, то ці да нас, ці да аховы МЗС падыходзьце». Вельмі міла пакамунікавалі з ім.
У Швецыі існуе свабода сходаў. Можна ў любы момант сабрацца, дзе захочацца. Фармальна трэба папярэджваць паліцыю, але гэта на той выпадак, калі розныя групы людзей захочуць у адзін час заняць адное і тое ж месца. Павел успамінае, што ў свой час тут былі мітынгі мясцовых фашыстаў і антыфашыстаў. Збіраліся два натоўпы ў адным месцы і ў адзін час, а паміж імі была паліцыя, якая сачыла, каб ніхто нікога не пазабіваў.
Наогул, па словах Паўла, для шведа не стаіць пытання асабістай свабоды. Гэта для яго безумоўнае права, і ён вельмі здзівіцца, калі нехта лічыць інакш.
— У Швецыі ніколі не было прыгоннага права. Тут зямля неўрадлівая, то і сяляне нікому не былі патрэбныя. Таму гэтая традыцыя свабоды не толькі шляхты, а ўсіх — яна даволі старая. І нават каралеўская ўлада тут не была абсалютнай. А калі хтосьці спрабаваў узурпіраваць уладу, гэта магло дрэнна для яго скончыцца. Напрыклад, у 1792 годзе у Каралеўскай оперы проста на бале-маскарадзе застрэлілі Густава ІІІ.
Але з іншага боку, у шведаў моцная традыцыя каардынацыі. У Сярэднявеччы ў Швецыі ўжо існаваў парламент — Рыксдаг. Ён складаўся з чатырох палат — духавенства, арыстакратыя, гараджане і сяляне. І кожная палата дахадзіла да свайго меркавання па нейкаму пытанню, а потым іх прадстаўнікі прымалі агульнае рашэнне.
— То бок адбывалася каардынацыя, калі улічваюцца інтарэсы усіх. І гэта не таму, што кагосьці прымусілі лічыцца з іншым, а таму, што кожны сам аддае частку сваёй свабоды, каб разам зрабіць больш, чым яны маглі б зрабіць паасобку. І гэта працуе нават зараз — усе законы і правілы, што тут ёсць, высокія падаткі, не таму, што нейкі «дзядзя» ва ўрадзе так вырашыў, а таму што мы самі так жадаем.
«Мне падаецца, што на узроўні кулуарных спраў Швецыя робіць вельмі шмат». Пра дапамогу Беларусі і Украіне
Плошча перад МЗС рэдка выкарыстоўваецца для мітынгаў. Яна больш для культурных мерапрыемстваў. Але бывала, што да міністэрства выходзілі прадстаўнікі розных дыяспар. Напрыклад эфіопы, калі ў іх краіне былі баявая дзеянні, ці сірыйцы, калі Расія бамбіла Алепа.
— Да нас на пяты дзень выйшла міністарка, пагаварвала з рабятамі, сказала, што ўсё разумее. І ведаеце, у мяне ёсць такое адчуванне, што яны сапраўды ўсё разумеюць. Але што датычыцца спраў… Напрыклад, толькі некалькім беларусам далі палітычны прытулак — гэта дзесці 3% ад усіх заявак. Але мне падаецца, што на узроўні перамоў унутры ЕС, нейкіх кулуарных спраў Швецыя робіць вельмі шмат, але не апублічвае гэта. Ёсць такія адчуванні — з таго што я чую ад розных крыніц.
Вялікай цікавасці да беларускіх спраў у шведскіх палітычных партый таксама няма. Але ёсць асобныя палітыкі. Прычым, яны прадстаўляюць і лібералаў, і сацыял-дэмакратаў, і левых, і кансерватараў. Павел адзначае, што ёсць добрыя кантакты нават сярод нацыяналістаў.
Наогул жа, шведы вельмі гуманістычны народ. Гэта бачна па іх адносінах да бежанцаў. Калі недзе ў свеце пачынаецца вайна — шмат людзей бягуць менавіта ў гэтую скандынаўскую краіну, бо тут вельмі лёгка атрымаць прытулак. Выключэннем не стала і вайна ва Украіне — 10-мільённая Швецыя прыняла каля 50 тысяч уцекачоў.
Павел гаворыць, што беларуская дыяспара таксама дапамагае ўкраінцам. Але людзі гэта робяць прыватным чынам, і стараюцца не свяціцца, каб не мець праблем з беларускімі ўладамі.
— Напрыклад, мой старэйшы сын першыя два месяцы, пасля ўварвання, дапамагаў збіраць рэчы для украінцаў, для бежанцаў. Быў выпадак, калі адзін беларус збіраўся на фронт і мы яму за тры дні сабралі на прыладу начнога бачання. Таксама ў красавіку 2022-га нашыя хлопцы знайшлі танны джып, набілі яго рэчамі і адаслалі каліноўцам. Ды і зараз па прыватных каналах людзі нешта адсылаюць ва Украіну. Так, гэта не такія вялікія аб’ёмы, але дапамога ёсць.
«Атрымоўваецца такі сабе сацыялізм, але спецыяльны». Пра аплату за кватэру і медыцыну
Павел вядзе да наступнай беларускай пратэснай кропкі — Мытнай плошчы (Mynttorget). Яна размясцілася ў вельмі зручнай лакацыі — на беразе канала, між парламентам, палацам і пачаткам пешаходнай турыстычнай вуліцы. Добрае месца, каб пагаварыць пра грошы.
У Швецыі адныя з самых вялікіх у свеце заробкаў, але расплачвацца за гэта прыходзіцца высокімі цэнамі і падаткамі. Асабліва шмат трэба аддаваць за жыллё. Павел мае ўласную кватэру, і кожны месяц плаціць за крэдыт, камунальныя паслугі і электрычнасць каля 10 тысяч крон (1000 еўра).
— Але, фактычна, я не з’яўляюся ўласнікам гэтай кватэры. Я ўладальнік долі ў жыллёвым кааператыве, да якога належыць некалькі дамоў з дзесьці 1000 кватэр. Вось мне і належыць каля 0,1 % гэтага кааператыва. І калі я захачу здаваць сваю кватэру, то фармальна павінны узгадніць гэта з кааператывам.
Вялікія цэны тут і ў прадуктовых крамах, і ў рэстаранах. Аднак ў Швецыі вельмі добрая сацыяльная палітыка. Напрыклад медыцына, па словах Паўла, амаль бясплатная, і ёй можа карыстацца кожны, нават калі ў яго няма сталай працы. Датычыцца гэта і іншаземцаў.
— З дзяцей не бяруць нічога, а з дарослых бяруць грошы, пакуль агульная сума за год не дасягне, па-мойму 200 еўра. Далей бяруць палову да дасягнення сумы ў 300 еўра, а ўжо пасля ўсё бясплатна. Атрымоўваецца такі сабе сацыялізм, але спецыяльны.
Абавязковы падаходны падатак у Швецыі высокі — каля 30 %. Прычым канчатковы працэнт вызначае камуна (раён), у яе ж бюджэт і ідуць грошы. Калі чалавек зарабляе вельмі шмат, то ён можа плаціць і да 50% ад даходу — гэтыя дадатковыя грошы ідуць ужо ў нацыянальны бюджэт.
Такія падаткі дазваляюць праводзіць добрую сацыяльную палітыку. Павел гаворыць, што існуюць розныя выплат, для тых, хто мае ў іх патрэбу.
— Тут ёсць страхавая каса, якая дзейнічае на нацыянальным узроўні і дапамагае, калі нешта здарылася. Напрыклад, хтосьці зламаў нагу і больш за месяц не прыходзіў на працу. І яму плацяць са страхавой касы недзе каля 80 % ад зарплаты. Таксама тут ёсць прафсаюзныя касы, якія не кантралююцца ўрадам.
«Света ездзіць і прасоўвае Беларусь, так і кароль прасоўвае Швецыю». Пра манарха і адабраны ў Лукашэнкі крэдыт
Шведскі «сацыялізм» узнік не на пустым месцы. Тут вельмі старая традыцыя рабочага руху, а ўсё ХХ стагоддзе мясцовы ўрад часцей за ўсё быў сацыял-дэмакратычным. Нават зараз, калі ва ўладзе ўмоўныя правыя, у парламенце каля 30% — гэта сацдэмы. А яшчэ 10% — былыя камуністы. Павел гаворыць, што левыя погляды тут вельмі папулярныя, а на 1 мая, якое з’яўляецца афіцыйным святам, розныя партыі і арганізацыі праводзяць мітынгі і шэсці.
— І нягледзячы на гэта тут шануюць караля. Кароль — гэта як сцяг. Ён прадстаўляе краіну, і гэта істотна для шведаў. І ў караля шмат абавязкаў, у тым ліку па прасоўванню краіны ў свеце. Вось як наша прэзідэнт Света зараз ездзіць і прасоўвае Беларусь, так і кароль Швецыі.
Павел падыходзіць да наступнай плошчы — Sergels torg. Гэта асноўнае месца, дзе шведы збіраюцца, каб памітынгаваць. Тут шмат прасторы, і нават ёсць балкончык, дзе ставяць мікрафон, і адкуль прамаўляюць спікеры. З цягам часу, сюды перамясціліся і беларусы, напрыклад, на акцыю 8 жніўня 2021 года сабралася 150-200 чалавек.
Беларуская дыяспара прадстаўлена арганізацыяй «Беларусы ў Швецыі». Яна з’явілася напрыканцы 2000-х, і па словах Паўла, была хутчэй культурніцкай тусовачкай чалавек на 20. Бадай, самай гучнай падзеяй з удзелам дыяспары ў той час стала афіцыйнае перайменаванне Беларусі ў шведскай мове — з Vitryssland (Белая Расія) на Belarus.
— А ў 2020 годзе, недзе у мае, пачалося палітычная жыццё. Спачатку было вырашана падключыцца да сістэмы «Голос», якая павінна была кантраляваць выбары. Былі невялічкія дэманстрацыі, у тым ліку каля пасольства Беларусі ў Стакгольме. А пасля выбараў мы пачалі збірацца кожны дзень — да лістапада. Потым, як стала холадна, то вырашылі збірацца па суботах і нядзелях.
Зараз беларусы Стакгольма сустракаюцца раз на месяц за келіхам піва на такі сабе «пасляпрац». Гэты фармат параіла дзяўчына з Германіі, якая гасціла у Швецыі — там беларусы збіраюцца ў бары кожны тыдзень.
Але не толькі сустрэчамі жыве дыяспара. Беларусы працягваюць дапамагаць украінцам, каліноўцам, родным палітзняволеных. Ладзяцца і культурныя мерапрыемствы, напрыклад у красавіку ў Каралеўскім драматычным тэатры паказвалі спектакль пра Алеся Бяляцкага.
Ёсць і палітычныя перамогі. Напрыклад, праз некалькі месяцаў пасля выбараў, беларусы Швецыі не далі Лукашэнку атрымаць 200 мільёнаў еўра на турбіны для электрастанцыі. Іх павінны былі купляць праз крэдыт, а гарантам мусіла выступаць шведская ўрадавая арганізацыя Exportkreditnämnden.
— Нашыя шведскія беларусы пра гэта дазналіся, сабралі інфармацыю і звязаліся з мясцовымі журналістамі. І далей ўжо шведскія ЗМІ зладзілі скандал. А мы стаялі з плакацікамі і інфармавалі пра сітуацыю мінакоў. У суме, праз тыдзень гэта усё было адменена і здзелка не адбылася.
«Каб нармальна было». Пра падабенства шведаў на беларусаў і лагом
Павел не стамляецца паўтараць, што шведы і беларусы вельмі падобныя. Агульная рыса ў нас — памяркоўнасць. Швед дзесяць раз падумае, перад тым, як нешта зрабіць, і найперш будзе чакаць, каб праблема сама расмакталася.
А яшчэ шведы любяць ладзіць перапынкі ў працы на каву з булачкай. Гэта завецца словам «фіка» (fika). Павел адзначае, што яна практыкуецца ўсімі: «Фіка робіцца некалькі разоў на дзень: раніцай, у другой палове дня, падчас ланчу і гэтак далей. Гэта вельмі па-шведску».
Калі ж браць пытанне законаў, то для шведа, калі ты, парушаючы нейкае правіла, не робіш нікому дрэнна, то і ладна. Таму тут часта можна убачыць, як людзі пераходзяць дарогу на чырвонае святло, калі няма машын.
— У мяне быў выпадак, калі я ехаў на ровары па вузкай вуліцы і не заўважыў забараняючы знак. Мяне даганяе паліцыя і гаворыць: «Вы ведаеце, тут аднабаковы рух, вельмі небяспечна, можа з’явіцца машына, ёй жа нічога не будзе, а вас могуць задавіць». Разумееце, тут паліцыя не для таго, каб сказаць які ты дрэнны і пакараць, а каб выратаваць вам жыццё.
Яшчэ адна асаблівасць шведаў — лагом (lagom), што можна перакласці як «дастаткова» ці «не шмат і не мала». Гэтак называюць лад жыцця, калі ўсё ужываецца ў меру, і няма патрэбы выхваляцца.
— Лагом — гэта, каб нармальна было. Без празмернасці. Ну вось я люблю смажаную бульбу, але ж мне не трэба з’ядаць дзесяць патэльняў. Ці насмажу я дзесяць патэльняў, адну з’ем, а дзясяць што, выкідваць? Лагом — гэта адсутнасць пафасу. Вось шведскі дызайн добра перадае гэту філасофію. Ён не пампезны, але цікавы і функцыянальны.
Павел адзначае, што шведы, сапраўды, у звычайным жыцці кіруюцца лагомам. Але гэта не тое, што ёсць нейкія правілы ці фармуліроўкі, гэта больш унутраныя адчуванні. Дзеці глядзяць на бацькоў, як яны сябе паводзяць, і гэты стыль жыцця перадаецца з пакалення ў пакаленне.
Мужчына дадае, што Швецыя грунтуецца на такой памяркоўнасці, а таксама на адчуванні асабістай свабоды, але, разам з тым, і на ўменні дамовіцца, зразумець адзін аднаго.
— Так, ідэальна, мы ніколі не паразумеемся, але, прынамсі, трэба максімальна пастарацца гэта зрабіць. Бо разам мы зможам зрабіць нашмат больш чым паасобку. Я веру, што і ў Беларусі гэта магчыма. І мова ідзе менавіта пра дзеянні — альбо мы стаім на месцы, альбо мы нешта робім.
