Беларуская народная культура і польская даволі падобныя. Гэта датычыцца лексікі, традыцый і нават прыказак. Часта трапныя выразы, якія можна пачуць у Польшчы, сустракаюцца і ў Беларусі.
Тое, што суседзі запазычваюць нешта адзін у аднаго — не навіна. Таму расказваем пра польска-беларускія прыказкі і як іх зараз пераасэнсоўваюць у мемах.
Агульныя карані
Трапныя выразы неабавязкова запазычваць, каб яны былі падобныя. Напрыклад, з 400 беларускіх фразеалагізмаў, якія ёсць у «Этымалагічным слоўніку прыказак», каля 12% звязаны з польскай мовай, і большасць з іх маюць агульнае польска-беларускае паходжанне.
Напрыклад, наша прыказка «Баба з возу — каню лягчэй» мае польскі адпаведнік «Baba z wozu — koniom lżej». Дакладна такія ж фразеалагізмы можна сустрэць ва ўкраінцаў і рускіх. Гэта ўказвае на агульнаславянскае паходжанне.
Таксама агульнае ў славян: «Вада не гарэлка, шмат не вып’еш» («Woda nie wódka, dużo nie wypijesz»).
Знаёмы фразеалагізм «Даронаму каню ў зубы не глядзяць» па-польску гучыць як: «Darowanemu koniowi nie zagląda się w zęby». Гэты выраз мае свае адпаведнікі шмат у якіх мовах, бо паходзіць ад лацінскага «equi dentes inspicere donati» («аглядаць зубы каня, якога аддалі»).
Яшчэ адзін прыклад больш вядомы па рускім адпаведніку: «На безрыбье и рак рыба». Але ў беларусаў і палякаў гаварылі больш трапна, хоць і не зусім талерантна : «На бязлюддзі і поп чалавек» ці «Na bezludziu і рор człowiek».
І ў палякаў, і ў беларусаў былі людзі ў якіх «язык без касцей» ці «język bez kości». А вось калі нашыя продкі хацелі сказаць, што даведацца можна пра што заўгодна, галоўнае, запытаць, то гаварылі: «Язык да Кіева давядзе». Заходнія ж суседзі лічылі, што «Język і do Krakowa dopyta». На больш далёкім жа Захадзе казалі пра Рым — адтуль і ідуць карані прыказкі.
Хутчэй за ўсё, з Украіны і да нас, і да палякаў трапіла прыказка «Цярпі, казак, атаманам будзеш» ці «Cierp, Kozacze, atamanem będziesz».
А наступнае выслоўе адлюстроўвае не толькі агульную народную культуру, але і дзяржаўны лад: «Шляхціц на сваім гародзе роўны ваяводзе» і «Szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie». Цікава, што «zagroda» па-польску — гэта «сядзіба».
Як беларусы ведалі, што «Бог тройцу любіць», так і палякі лічылі, што «Bóg trójcę lubi». Абодва народы былі упэўнены, што «Хто шукае, той знойдзе» альбо «Kto szuka, ten znajdzie». Але ж і нашыя продкі, і нашыя суседзі былі аднолькавымі сэксістамі і з усмешкай паўтаралі: «У бабы волас доўгі, а розум кароткі» або «Kobieta ma włosy długie, a rozum krótki».
Бывала і такое, што беларусы запазычвалі прыказкі з польскай мовы і нават не мянялі словы ў іх. Такі, напрыклад, выраз: «Што задужа, то не здрова» («Co zadużo, to nie zdrowo») ці «Без працы не будзеш есці коляцы» (ад польскага «jesc kolacje» — «вячэраць»).
Новае жыццё прыказак
Прыказкі ўвабралі ў сябе мудраць папярэдніх пакаленняў. Але шмат якія назіранні і высновы, зробленыя сотні год таму, ужо састарэлі і неактуальныя ў сённяшнім свеце. Аднак гэта не перашкаджае пераасэнсоўванню народных фразеалагізмаў. Некаторыя з іх выкарыстоўваюцца ў мемах, у тым ліку пост-іранічных.
Напрыклад, часта абыгрываецца ўжо паказаная тут прыказка пра працу і вячэру. Праўда, больш папулярны варыянт з калачамі: «Bez pracy nie ma kołaczy».
Да выслоўя «Czlowiek strzela, Pan Bóg kule nosi» (беларускі адпаведнік: «Чалавек страляе, а Бог кулі носіць») дадалі жарт, каб паказаць яго неактуальнасць.
Канешне ж, не абысціся ў пераасэнсаванні прыказак без палітыкі. Каб паказаць недасканаласць дэпутатаў, палякі перайначылі стары трапны выраз. Дзякуючы гэтаму выслоўе «Kto daje i odbiera, ten się w piekle poniewiera» («Хто дае і забірае, той у пекле пакутуе») загучала па-новаму.
