У Варшаве ўшанавалі памяць удзельнікаў бітвы пры Монтэ-Касіна — 80 гадоў таму ў кровапралітных бітвах войскі антыгітлераўскай кааліцыі прарвалі лінію нямецкіх умацаванняў, якую называлі Лініяй Густава. Так быў вызвалены Рым. У баях прымаў удзел і польскі корпус пад камандаваннем генерал-лейтэнанта Уладзіслава Андэрса, а ў яго складзе змагаліся сотні беларусаў. 18 траўня, у гадавіну перамогі, каля двух дзясяткаў беларусаў разам з палякамі прыйшлі да манумента памяці, каб ускласці кветкі і ўспомніць пра тых, хто загінуў у баях пры Монтэ-Касіна.
Для многіх нашых суайчыннікаў бітва пры Монтэ-Касіна з’яўляецца белай плямай — яе не вывучаюць у беларускіх школах і ва ўніверсітэтах. Нямногія ведаюць, што ў той бітве плячом да пляча з французамі, італьянцамі, англічанамі змагаліся і беларусы. А між тым менавіта пасля таго, як у баі ўступіў польскі корпус, у складзе якога ваявалі беларусы, Лінія Густава была прарвана. Відавочцы расказвалі, што беларусы праявілі неверагодную мужнасць у баях. Каля манастыра Монтэ-Касіна, які размяшчаецца на вяршыні гары, знаходзяцца могілкі, якія называюць польскімі. На магільных крыжах чытаюцца беларускія прозвішчы. Па некаторых звестках, 177 загінуўшых салдат былі беларусамі.
Пераможцаў чакаў розны лёс. Тыя беларусы, якія пазней на прапанову Андэрса назвалі сябе этнічнымі палякамі, засталіся жыць пераважна ў Вялікабрытаніі і такім чынам выратавалі свае жыцці ад камуністычнага тэрору. Тых беларусаў, якія паверылі савецкай прапагандзе і вярнуліся на радзіму, чакалі расстрэлы і лагеры.
«У СССР ніякай павагі і прызнання сваіх заслуг героі не атрымалі»
Ігар Станкевіч, адзін з арганізатараў акцыі, прадстаўнік Беларускага інстытута публічнай гісторыі, тлумачыць, што савецкая прапаганда практычна не згадвала пра Заходні фронт, каб паказаць выключную ролю СССР у перамозе над нацызмам.
— У СССР удзельнікаў войска Андэрса нават не прызнавалі ветэранамі вайны, — расказвае ён. — У 1951 годзе больш за 800 удзельнікаў арміі Андэрса разам з семʼямі — а гэта было больш за 3800 чалавек — адправілі на ўсход Расіі. Дзякуй богу, неўзабаве памёр Сталін, і яны змаглі вярнуцца дадому. Але ніякай павагі і прызнання сваіх заслуг яны не атрымалі. Гэтая бітва для нас важная тым, што беларусы ўдзельнічалі ў барацьбе з нацыстамі на ўсіх тэатрах вайны.
Ігар Станкевіч лічыць, што і цяперашнія беларускія ўлады выключаюць гэтую тэму з наратыву, калі распавядаюць пра генацыд.
Уладзімір Шыпілаў — адзін з тых, хто прыйшоў увекавечыць памяць ахвяр. Ён самастойна вывучае ў Польшчы гісторыю Беларусі па тых публікацыях, якія знаходзіць у бібліятэках.
— Мы, беларусы, толькі пачынаем даведвацца пра сваю гісторыю і разумець яе значнасць, — кажа ён. — Старая савецкая парадыгма дала збой, а новая канцэпцыя яшчэ не распрацаваная. Людзям з іх праблемамі сацыяльнага і эканамічнага характару цяжка да ўсяго гэтага пакуль дайсці. Лёс генерала Уладзіслава Андэрса быў складаным і трагічным. Адʼютанта ўзяў сабе ненадзейнага, які аказаўся савецкім шпіёнам. Андэрс добра ведаў беларусаў. Ён нас аб’ядноўвае з палякамі.
Вячаслаў Сіўчык, кіраўнік руху «Разам», лічыць, што трэба называць усе бакі тых падзей і ролю тагачасных заходніх палітыкаў у трагічных лёсах беларусаў.
— Вельмі важна, што прагучала імя генерала Уладзіслава Андэрса, які ратаваў беларусаў ад сталінскіх рэпрэсій. І важна, што ўзгадалі імёны беларусаў, якія ваявалі тады пры Монтэ-Касіна – Кастуся Акулу і Аляксандра Надсана.
Тое, што многія ўдзельнікі бітвы сталі ахвярамі рэпрэсій ён лічыць «вялікай здрадай Захаду ўсёй Усходняй Еўропе».
— Беларусы мусяць ведаць не толькі пра подзвіг, але і ў якіх жудасных умовах апынуліся нашы продкі.
Памяць пра Монтэ-Касіна
У 1944 годзе польскі ўрад у выгнанні выпусціў узнагароду «Крыж Монтэ-Касіна», а польскі паэт Фелікс Канарскі, які быў удзельнікам тых баёў, напісаў песню «Чырвоныя макі на Монтэ-Касіна». Гэтая песня натхніла ў свой час дысідэнта Аляксандра Галіча. Словы гэтай песні сталі адным з куплетаў «Балады аб вечным агні».
Не забудзь падпісацца на MOST у Тэлеграм. Мы галоўнае медыя беларусаў у Польшчы.
