Літаратурны рэпартаж Анэты Прымака-Онішк пра жыццё беларускай меншасці Падляшша атрымаў узнагароду чытачоў у конкурсе Grand Press 2024. У кнізе «Каменне мусіла паляцець. Сцёртае мінулае Падляшша» жыццё этнічных беларусаў паказваецца на фоне гістарычных падзей і напружаных адносін з польскай большасцю.
Анэта Прымака-Онішк апісала драматычныя моманты, якія адносяцца да перыяду Другой сусветнай вайны і першых гадоў пасля яе. Польскае антыкамуністычнае падполле ў той час распраўлялася з людзьмі, якіх падазравалі ў спрыянні камуністам, а таксама запалохвала беларусаў, каб тыя выязджалі ў БССР. У беларускіх вёсках можна было знайсці ўлёткі з патрабаваннем выехаць з Польшчы да 1 сакавіка 1946 года і пагрозамі: «За невыкананне распараджэння — наступствы, як ведаеце».
Аўтарка раскрыла гісторыю беларусаў Падляшша праз гісторыю сваёй сям’і. Яе дзед, Аляксандр Курыла, быў заможным селянінам і вёў гаспадарку ў ваколіцах Кузніцы, па дарозе з Беластока да Гродна. Падчас савецкай акупацыі ў 1939 годзе суседзі ўгаварылі яго стаць сакратаром сельсавета — хацелі, каб ва ўладзе быў чалавек, якому давяралі. У маі 1945 года Аляксандра забілі польскія антыкамуністычныя падпольшчыкі — назвалі гэта ліквідацыяй камуністычнага дзеяча.
Кніга адметная тым, што канфліктуе са звычайным для Польшчы прадстаўленнем антыкамуністычнага падполля — «выклятых жаўнераў» — у выключна пазітыўным святле.
— Варта нешта раскрыць, нешта сказаць, даць голас тым, хто быў пазбаўлены голасу. Я хацела гэта зрабіць так, каб гэта адкрылася, каб гэта было важна для тых, хто з гэтых меншасцяў. З надзеяй, што гэта зблізіць нас. І гэта дапамагло будаваць лепшае грамадства, лепшую будучыню. І я вельмі рада, што вы купілі кнігу, што вы яе прачыталі, што вы прагаласавалі за гэтую кнігу, — сказала аўтарка падчас цырымоніі ўзнагароджання.
Анэта Прымака-Онішк не першы год даследуе і апісвае мінулае беларусаў Падляшша. У ранейшай кнізе «Бежанства 1915. Забытыя ўцекачы» яна апісвае перажытае праваслаўнымі беларусамі ў час Першай сусветнай вайны і эвакуацыі ўглыб Расійскай Імперыі. Тая кніга двойчы перавыдавалася па-польску і была перакладзеная на беларускую мову, атрымала літаратурную ўзнагароду імя Веслава Казанэцкага і званне Кнігі года Варшаўскай літаратурнай прэм’еры.
Кніга «Каменне мусіла паляцець» выйшла ў 2024 годзе ў выдавецтве Czarne.
Не забудзь падпісацца на MOST у Тэлеграм. Мы галоўнае медыя беларусаў у Польшчы.
