Беларускі журналіст, галоўны рэдактар MOST Руслан Кулевіч прадставіў у Беластоку сваю трэцюю кнігу з цыкла ўспамінаў гродзенцаў пра 1920-1940-я гады. «Апошнія сведкі Гродна» — гэта гісторыі людзей, якія засталіся ў сваім горадзе ці выехалі ў Польшчу як рэпатрыянты і пачалі будаваць жыццё наноў.
Прастора беластоцкага Цэнтра Людвіга Заменгофа паступова запаўняецца — прыходзяць мясцовыя жыхары і знаёмыя аўтара. Дата прэзентацыі выбрана невыпадкова: падзея прымеркаваная да 86-й гадавіны абароны Гродна ў пачатку Другой сусветнай вайны.
Жанчына ў чырвоным кардыгане падыходзіць да стэнда з кнігамі.
— Каб была на польскай мове, я бы набыла, а так нічога не зразумею — кажа яна, працягваючы гартаць старонкі і разглядаючы фотаздымкі.
У натоўпе жанчына вылоўлівае Руслана Кулевіча і адразу раскрывае ўсе карты: яе сям’я паходзіць з Гродна. Пра карані нагадвае прозвішча — Качан.
— Абавязкова прыходзьце да нас і прыносьце фотаздымкі. Вельмі цікава пачуць вашу гісторыю, — кажа Руслан. Здаецца, спіс герояў для чацвёртай кнігі пачынае складацца ўжо падчас прэзентацыі.
«Памятаеце вулачкі па левым боку Нёмана?»
На жаль, не ўсе героі «Апошніх сведак Гродна» дачакаліся выхаду кнігі — некаторыя з іх пайшлі з жыцця.
96-гадовы Генрык Усціла адзін з тых, хто прыйшоў на прэзентацыю. Мужчына нарадзіўся ў Гродне, а з 1950-х гадоў жыве ў Беластоку. На пытанне, кім сябе лічыць: гродзенцам ці беластачанінам — адказ у пана Генрыка дакладны:
— Канешне, гродзенец. Заўсёды ім быў і застаюся.
Побач з Генрыкам Усцілам стаіць Крысціна Мішчук (Пянткоўская). Яна нарадзілася ў Гродне ў 1933 годзе. Калі дзяўчынцы было 13 гадоў, яна выехала ў Польшчу, самастойна звярнуўшыся ў эвакуацыйную камісію. Сям’я пасялілася ў Шчытна.
Пані Крысціна жыве ў гэтым горадзе і па сёння. Але дзеля прэзентацыі пераадолела амаль 200 кіламетраў — і прыехала ў Беласток. Да імпрэзы яна падабрала ўрачысты вобраз — сукенку і белыя туфлі.
— Я з Гродна вывезла каля 50 кніжак — па геаграфіі, матэматыцы, польскай і рускай мовах. Пасля ў Польшчы людзі карысталіся гэтымі кніжкамі, — кажа Крысціна.
Пан Генрык і пані Крысціна сёння сустрэліся ўпершыню. Але, здаецца, ні гады, ні адлегласць не сталі для іх перашкодай.
— А памятаеце вулачкі па левым боку Нёмана? — дакранаецца Генрык да рукі Крысціны.
— Там мая прабабуля жыла, — усміхаецца жанчына.
«Буду чытаць кніжкі пра Гродна»
Вольных месцаў у зале не застаецца. Супрацоўнікі цэнтра выносяць дадатковыя крэслы, але і іх не хапае. Частка наведвальнікаў застаецца ў калідоры — у зал зазіраюць праз дзвярныя праёмы.
Стэнд з кнігамі, які напачатку сустрэчы быў цалкам запоўнены, напалову пусцее.
Антоній з усмешкай дэманструе свой заплечнік — ён увесь забіты кнігамі.
— Я сам нарадзіўся ў Беластоку. Але мая жонка і яе сям’я родам з Гродна. Жонка ўжо пайшла з жыцця, але кніжкі пра Гродна я ўсё роўна набыў — буду чытаць, — кажа мужчына.
«Вярнуліся дамоў, а бацька ляжыць, раскінуўшы рукі»
Прэзентацыя пачынаецца з невялікага ўступу аўтара.
— Я буду размаўляць часам па-польску, часам па-беларуску. Але, як кажуць на Падляшшы, па-свойму, — прадстаўляецца гасцям Руслан.
Удзельнікі ветліва ўсміхаюцца. На экран выводзяць відэа-інтэрв’ю з героямі кнігі. Адна з удзельніц, Станіслава Хацяноўска, сядзіць у зале. У руках — белая сурвэтачка. Яе жанчына ўвесь час перабірае.
— Я нарадзілася ў Гродне ў 1941 годзе. Памятаю, як у 1944 годзе мы вярнуліся дамоў, а бацька ляжыць, раскінуўшы рукі. А на грудзях кроў, — згадвае яна.
З Гродна ў Беласток маленькая Станіслава разам з мамай выехала пасля вайны. З таго часу жанчына тут і жыве.
— Я б і хацела распавесці вам больш, але тады была зусім маленькая. І ў асноўным памятаю ўсё дзякуючы гісторыям, якія распавядала мне матуля.
Пасля таго як пані Станіслава канчае свой аповед, да яе падыходзяць дзве жанчыны. Аказваюцца гродзенкамі. Яны дораць пані Станіславе кветкі і абдымаюць. У зале павісае цішыня.
«Унікальная магчымасць паразмаўляць са сведкамі той эпохі»
Пасля прэзентацыі аўтара не адпускаюць — просяць падпісаць кнігі. Утвараецца чарга. Руслан ставіць аўтографы, наўпрост седзячы на падлозе і абапіраючыся на стол — часу на пошук крэсла няма.
— Да выпуску гэтай кнігі я ішоў пяць гадоў. Пачынаў яшчэ ў Гродне, але вымушаная эміграцыя прымусіла зрабіць перапынак, — распавядае аўтар. — З гродзенскіх герояў, якіх я паспеў запісаць, нават і не ведаю, ці застаўся хтосьці ў жывых. Таму лічу вельмі важным, што частка герояў смагла прыехаць на прэзентацыю. Гэта ўнікальная магчымасць паразмаўляць са сведкамі той эпохі — такіх людзей ужо амаль няма.
Руслан згадвае, што падчас напісання трэцяй кнігі ён упершыню спаткаў герояў з адной вуліцы. Адзін так і застаўся жыць у Гродне, другі — рэпатрыяваўся ў Польшчу.
— Пасля я зладзіў для іх тэлемост, каб яны маглі ўбачыць адзін аднаго. Адчуваю, што Гродна так блізка і так далёка адначасова. Але мне прыемна, што сёння прыйшло так шмат людзей. Гэта натхняе на тое, каб працаваць далей і рабіць усё магчымае, каб распавядаць гісторыю Гродна, — кажа Руслан.
Вы можаце абмеркаваць гэты матэрыял у нашым Telegram-канале. Калі вы не ў Беларусі, пераходзьце і падпісвайцеся.
