Цэнтр беларускай культуры ў Беластоку выдаў кнігу журналіста Сяргея Чыгрына «Перасяленцы ці ўцекачы» (Przesiedleńcy czy uchodźcy), якая расказвае пра беларусаў, пераселеных у 1944-1948 гадах з Беласточчыны ў СССР. У многіх выпадках рашэнне пра выезд з родных мясцін прымалася пад ціскам або пагрозамі.
У верасні 1944 года паміж кантраляваным камуністамі Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення і ўрадам БССР была падпісаная дамова аб абмене насельніцтвам. Згодна з дакументам, асобы польскай нацыянальнасці маглі пераехаць з БССР у Польшчу, а беларусы, якія апынуліся ў межах пасляваеннай Польшчы, — перасяліцца ў БССР.
Паводле дамовы, перасяленне мусіла адбывацца добраахвотна. На практыцы беларусаў Беласточчыны змушалі да выезду. Гэта рабілі, напрыклад, савецкія агітатары, якія абяцалі лепшае жыццё ў БССР. Да выезду схілялі прадстаўнікі польскіх камуністычных уладаў, а таксама польскага антыкамуністычнага падполля. Апошнія нярэдка ўжывалі пагрозы і тэрор у дачыненні да беларускіх сялян. Самым вядомым прыкладам тэрору з’яўляецца рэйд атрада Рамуальда Райса (Бурага) па вёсках Бельскага павета ў пачатку 1946 года. Тады былі забітыя 79 чалавек.
Былі і сяляне, якія пагаджаліся на выезд добраахвотна. Маючы малыя надзелы зямлі, яны разлічвалі палепшыць сваю матэрыяльную сітуацыю. Колькасць беларусаў, пераселеных з Беласточчыны ў СССР у 40-х гадах ХХ стагоддзя, ацэньваюць больш як у 36 тысяч.
У адрозненні ад перасялення палякаў з СССР у Польшчу, гісторыя якога шматразова апісаная і прысутнічае ў масавай свядомасці, пра перасяленні на ўсход ведаюць мала.
Журналіст са Слоніма Сяргей Чыгрын сабраў больш за трыццаць гісторый перасяленцаў і іх нашчадкаў. Яны былі надрукаваныя ў беластоцкім беларускім тыднёвіку «Ніва», а ў 2024 годзе выйшлі кнігай па-беларуску. Нядаўна Цэнтр беларускай культуры пераклаў кнігу на польскую мову. Уступ да выдання напісаў гісторык, прафесар Яўген Мірановіч.
— У польскай літаратуры няма нават адной кніжкі на гэтую тэму — але мала таго, няма нават аднаго артыкула. Невыгодная [тэма], балючая, думаю, для ўсіх бакоў. Тым не менш, гэта ж былі грамадзяне Польшчы, нельга пра іх проста так забыць. А для нас тым болей важная тэма, бо датычыла беларускай меншасці ў Польшчы, — расказаў Польскаму радыё дырэктар Цэнтра беларускай культуры Анатоль Вап.
Ён кажа, што з той часткі Беласточчыны, дзе беларусы складалі большасць насельніцтва, выезды адбываліся пераважна добраахвотна — з сямейных або эканамічных матываў. У той жа час з вёсак на памежжы беларускай і польскай этнаграфічнай тэрыторыі сяляне выязджалі, ратуючы жыццё перад пагрозамі з боку антыкамуністычнага падполля.
— Большасць розныя банды прымусілі ўцякаць, бо ім пагражалі, што іх проста заб’юць. Яны былі вымушаныя пакінуць сваю Айчыну, свае гаспадаркі, на якіх гаспадарылі сотні гадоў. Яны цэлае жыццё марылі, што вернуцца да сябе ў Польшчу. <…> Цяжка іх назваць перасяленцамі. Гэта ўжо былі ўцекачы — яны ўцякалі, каб ратаваць сваё жыццё, — сцвярджае Анатоль Вап.
Першая прэзентацыя кнігі адбудзецца 25 студзеня ў святліцы праваслаўнага прыхода ў вёсцы Тапілец Беластоцкага павета. Анатоль Вап кажа, што месца выбранае невыпадкова — большасць жыхароў гэтага прыхода, размешчанага ў заходняй частцы Беластоцкага павета, у 1940-я гады былі вымушаныя пакінуць родныя мясціны.
Пасля таго як у канцы 1945 — пачатку 1946 года прадстаўнікі антыкамуністычнага падполля забілі некалькіх жыхароў Тапілецкага праваслаўнага прыхода, большасць мясцовых беларусаў запісалася на выезд у БССР. У выніку гэтага колькасць прыхаджан царквы скарацілася з 1300 да 200.
Вы можаце абмеркаваць гэты матэрыял у нашым Telegram-канале. Калі вы не ў Беларусі, пераходзьце і падпісвайцеся.
